ข่าวสารคดี Always Lalisa ของ Lisa มีประเด็นหนึ่งที่ค้างอยู่ในหัวผมมาหลายวัน (และกลายมาเป็นที่มาของบทความนี้ครับ)
เมื่อลิซ่าย้อนเล่าถึงประสบการณ์สมัยเป็นเด็กฝึก YG มีรายงานว่า ถึงแม้ครูสอนร้องเพลงจะชื่นชมการร้องของเธอ แต่มีเมนเทอร์คนหนึ่งแนะนำว่า “เธอน่าจะไปทางแร็ปมากกว่า”
สิ่งที่ผมสนใจ… ไม่ใช่ว่าใครถูกใครผิด
และไม่ใช่ว่าเมนเทอร์ควรพูดแบบไหน
แต่ผมสนใจสิ่งที่เกิดขึ้น “หลังจากนั้น” ครับ!
เพราะประสบการณ์ครั้งนั้นทำให้ Lisa เริ่มตั้งคำถามกับความสามารถด้านการร้องเพลงของตัวเอง รวมไปถึงความมั่นใจที่สั่นคลอนต่อเนื่องไปอีกหลายปี
เรื่องนี้ทำให้ผมนึกถึงคำคำหนึ่งขึ้นมาครับ
Limiting Belief
หรือ “ความเชื่อที่ค่อย ๆ กลายเป็นข้อจำกัดของเรา”
และหลายครั้ง Limiting Belief ไม่ได้เริ่มต้นจากเรื่องใหญ่โต แต่มันอาจเริ่มจาก “ประสบการณ์เล็ก ๆ” นี่แหละครับ!
…คำวิจารณ์หนึ่งครั้ง
…ความผิดพลาดครั้งหนึ่ง
…การถูกปฏิเสธครั้งหนึ่ง
…หรือคำพูดจากใครบางคนที่มีความหมายกับเรา
เพราะสิ่งที่เกิดขึ้นกับเรา กับ “สิ่งที่เราเชื่อเกี่ยวกับตัวเองจากเหตุการณ์นั้น” อาจเป็นคนละเรื่องกัน จาก… “ครั้งนี้ฉันทำได้ไม่ดี” อาจค่อย ๆ กลายเป็น… “ฉันไม่เก่งเรื่องนี้”
และเมื่อเราเชื่อแบบนั้นนานเข้า ก็อาจกลายเป็น…“งั้นฉันคงไม่ควรทำเรื่องนี้อีก”
ผมจึงลองค้นคว้าเรื่องนี้ และเรียบเรียงกระบวนการออกมาเป็น “5 ชั้นในหัว” ที่อธิบายว่า ความเชื่อหนึ่ง ๆ อาจค่อย ๆ กลายเป็นข้อจำกัดของตัวเราได้อย่างไร EXPERIENCE → INTERPRETATION → BELIEF → EXPECTATION → BEHAVIOR
Limiting Belief ความเชื่อที่กลายเป็นข้อจำกัดของตัวเรา
ชั้นที่ 1 EXPERIENCE
ความเชื่อบางอย่างอาจเริ่มต้นจากประสบการณ์ที่ดูเล็กมาก
…เคยตอบคำถามผิดหน้าห้อง
…เคยถูกปฏิเสธ
…เคยทำงานพลาด
…เคยถูกหัวหน้าตำหนิ
…หรือได้ยินคำบางคำซ้ำ ๆ ตั้งแต่เด็ก
สิ่งเหล่านี้คือ “สิ่งที่เกิดขึ้น”
แต่สิ่งสำคัญคือ…
ประสบการณ์ ≠ ความหมายของประสบการณ์
“ครั้งหนึ่งฉันพรีเซนต์ได้ไม่ดี” คือเหตุการณ์หนึ่ง แต่ “ฉันเป็นคนพูดไม่เก่ง” คือความหมายที่เราเริ่มสร้างขึ้นจากเหตุการณ์นั้น
Cognitive Model ของ Aaron Beck อธิบายไว้ในทิศทางเดียวกันว่า ปฏิกิริยาของเราไม่ได้สัมพันธ์กับสถานการณ์เพียงอย่างเดียว แต่สัมพันธ์กับวิธีที่เรารับรู้และตีความสถานการณ์นั้นด้วย
ชั้นที่ 2 INTERPRETATION
มนุษย์ไม่ได้บันทึกประสบการณ์เหมือนกล้อง เรา “ให้ความหมาย” กับสิ่งที่เกิดขึ้นอยู่ตลอดเวลา จาก…
“ครั้งนี้ฉันพรีเซนต์ได้ไม่ดี” อาจกลายเป็น → “ฉันไม่เก่งเรื่องการพูด”
หรือจาก… “เขาปฏิเสธไอเดียนี้” อาจกลายเป็น → “ความคิดของฉันไม่เคยดีพอ”
ปัญหาคือ สิ่งที่เราตีความ ไม่จำเป็นต้องเท่ากับข้อเท็จจริงทั้งหมด
บางครั้งเราอาจนำเหตุการณ์หนึ่งไปสรุปกว้างกว่าหลักฐานที่มี และเมื่อเรามี beliefs บางอย่างอยู่ก่อนแล้ว beliefs เหล่านั้นก็สามารถมีอิทธิพลต่อวิธีที่เราประมวลข้อมูลใหม่ได้อีกด้วย
ชั้นที่ 3 BELIEF
เมื่อการตีความบางอย่างเกิดขึ้นซ้ำ ๆ เราอาจไม่ได้มองมันเป็นเพียงข้อสรุปจากเหตุการณ์หนึ่งอีกต่อไป จาก →“ครั้งนี้ฉันพูดไม่ดี” → กลายเป็น “ฉันพูดไม่เก่ง” → และท้ายที่สุด “ฉันไม่ใช่คนที่ทำเรื่องแบบนี้ได้”
ตรงนี้เองที่เรื่อง Limiting Belief เริ่มเชื่อมกับ SEL อย่างชัดเจน
เพราะ CASEL อธิบายว่า Self-awareness คือ การเข้าใจ อารมณ์ ความคิด และคุณค่าของตัวเอง รวมถึงว่าสิ่งเหล่านี้มีอิทธิพลต่อพฤติกรรมอย่างไร และยังรวมถึง self-efficacy และ growth mindset ด้วย
เพราะก่อนจะตรวจสอบหรือปรับความเชื่อ…
อย่างน้อยเราต้องมองเห็นก่อนว่า…
“เรากำลังเชื่ออะไรเกี่ยวกับตัวเองอยู่?”
ชั้นที่ 4 EXPECTATION
ความเชื่อไม่ได้อยู่เฉย ๆ ในหัว! มันอาจกลายเป็น ความคาดหวังต่อสิ่งที่ยังไม่เกิดขึ้น
ถ้าเราเชื่อว่า… “ฉันไม่เก่งเรื่องนี้”
เมื่อโอกาสใหม่เข้ามา เราอาจเริ่มคิดว่า…
“เดี๋ยวก็คงพลาดอีก”
“คนอื่นคงมองว่าเราไม่เก่ง”
“ยังไงก็คงทำไม่ได้”
ตรงนี้เชื่อมกับแนวคิด Self-efficacy ของ Albert Bandura หรือความเชื่อเกี่ยวกับความสามารถของตนเองในการทำสิ่งหนึ่ง ๆ
ความเชื่อว่าตัวเอง “ทำได้หรือไม่ได้” มีความสัมพันธ์กับการตั้งเป้าหมาย ความพยายาม ความอดทนเมื่อเจออุปสรรค รวมถึงแนวโน้มที่จะเข้าหาหรือหลีกเลี่ยงงานที่ท้าทาย
พูดง่าย ๆ คือ… สิ่งที่เราเชื่อว่า “ฉันทำได้ไหม..?” อาจมีผลต่อว่า “ฉันจะลองไหม..?”
ชั้นที่ 5 BEHAVIOR
และนี่คือจุดที่ “ความเชื่อในหัว” → เริ่มกลายเป็นข้อจำกัดในชีวิตจริง
- เราอาจไม่สมัครงานที่อยากได้
- ไม่ยกมือเสนอความคิดเห็น
- ไม่ลองทำสิ่งใหม่
- ไม่พูดภาษาอังกฤษ
- หรือถอนตัวตั้งแต่ยังไม่ได้ลอง
และตรงนี้มีเรื่องน่าสนใจเกิดขึ้น
“ฉันพูดไม่เก่ง”
↓
“พูดไปก็คงพลาด”
↓
ไม่อาสาพรีเซนต์
↓
ไม่ได้ฝึก / ไม่ได้รับประสบการณ์ใหม่
↓
“เห็นไหม…ฉันพูดไม่เก่งจริง ๆ”
วงจรจึงสามารถย้อนกลับไปตอกย้ำความเชื่อเดิมได้
นี่เป็นเหตุผลหนึ่งที่ CBT ไม่ได้ทำงานเฉพาะกับ “ความคิด” แต่ยังใช้ behavioral experiments เพื่อให้คนได้ทดสอบ predictions และ beliefs ด้วยประสบการณ์จริง
เพราะบางครั้งเราไม่ได้ต้องการเพียง ความคิดที่เป็นบวกขึ้น
เราอาจต้องการ “ประสบการณ์ใหม่”
ที่ช่วยให้เราเห็นว่าความเชื่อเดิมไม่ได้อธิบายความจริงทั้งหมด
แล้วเราจะออกจากวงจรนี้อย่างไร?
เราอาจไม่จำเป็นต้องเริ่มต้นด้วยการบอกตัวเองว่า
❌ “อย่าคิดแบบนั้น”
❌ “ต้องเชื่อมั่นในตัวเองสิ”
❌ “คิดบวกเข้าไว้ ฉันทำได้!”
แต่อาจเริ่มต้นจาก Self-awareness “เดี๋ยวนะ… นี่คือข้อเท็จจริง หรือเป็นสิ่งที่ฉันเชื่อเกี่ยวกับตัวเอง?” เพราะเป้าหมายของเราไม่ใช่การเปลี่ยน Limiting Belief ทุกอย่างให้กลายเป็น Positive Belief
จาก… “ฉันพูดต่อหน้าคนไม่ได้” เราไม่จำเป็นต้องกระโดดไปเป็น… “ฉันเป็นนักพูดที่ยอดเยี่ยม!” แต่อาจขยับมาเป็น… “ตอนนี้ฉันยังไม่มั่นใจเรื่องการพูดต่อหน้าคน แต่มันเป็นทักษะที่ฉันสามารถลองฝึกได้”
นี่คือจุดที่ Self-awareness เชื่อมไปสู่ Self-management
เมื่อเรามองเห็นความคิดและความเชื่อของตัวเอง เราจึงมีพื้นที่มากขึ้นในการเลือกว่าจะทำอะไรต่อ แทนที่จะปล่อยให้ความเชื่อเดิมเป็นคนเลือกแทนเรา ซึ่งสอดคล้องกับ CASEL ที่นิยาม Self-management ครอบคลุมการจัดการความคิด อารมณ์ และพฤติกรรมเพื่อไปสู่เป้าหมาย รวมถึง motivation และ agency
ดังนั้นครั้งหน้าที่มีเสียงหนึ่งในหัวบอกว่า…
“ฉันทำไม่ได้หรอก”
บางทีเราอาจยังไม่ต้องรีบเถียงมัน
แค่ลองถามกลับว่า… “นี่คือสิ่งที่ฉันทำไม่ได้จริง ๆ หรือเป็นสิ่งที่ฉันเชื่อว่าตัวเองทำไม่ได้?”
